YENİ İLETİŞİM TEKNOLOJİLERİNİN EĞİTİM SÜRECİNDEKİ ÖNEMİ

Yeni İletişim Teknolojileri Kavramı

Enformasyon toplumunda itici rol oynayan teknoloji, temel olarak bilgisayar teknolojisidir. Bilgisayar teknolojisi, insanoğlunun düşünsel gücünü artıran ve belki de bazı alanlarda onun yerini almaya aday bir teknolojidir. Ünlü iletişimci Marshall McLuhan'a göre, tarih boyunca ortaya çıkan çeşitli teknolojiler, şu veya bu biçimde bir organımızın uzantısı olarak yorumlanabilirler; buna karşılık elektronik teknolojisindeki gelişmeler sayesinde, tarihte ilk kez insanın en önemli organı olan beyni bir uzantıya kavuşmuş olmaktadır.(McLuhan,1965)

Ronald Rice, yeni iletişim teknolojilerini, "genellikle mikro işlemleri kullanılması sonucu bilgisayar yetenekleri olan, kullanıcılara veya kullanıcıyla enformasyon arasında karşılıklı etkileşime izin veren ya da karşılıklı etkileşimi artıran iletişim teknolojileri" olarak tanımlanmaktadır (Geray, 1994:6).

Rogers' a göre ise yeni iletişim teknolojilerinin başlıca üç özelligi vardır (Geray, 1994:7r8):

Karşı1ık1ı  Etkileşim

İletişim sürecinde, zekanın katıldığı karşılıklı etkileşimin varlığı gereklidir. Bu durum, geleneksel basılı ve elektronik kitle iletişim araçlarındaki tek yönlü işleyişi değiştirmektedir.

Kitlesizleştirme

Büyük bir kullanıcı grubu içinde her bireyde özel mesaj değişimi yapılabilmesini sağlayacak kadar kitlesizleştirici olabilir. Kitlesizleştirme genel olarak,kitle iletişim sisteminin kontrolünun mesaj yapıcıdan iletişim aracı tüketicisine doğru kayması demektir.

Eşzamansız Olabilme

Yeni iletişim teknolojileri, birey için uygun bir zamanda mesaj gönderme veya alma yeteneklerine sahiptirler. Bunun somut bir örneği olarak elektronik posta kutusu gösterilebilir. Bu sistemde gönderilen mesajlar, alanın almak istediği zaman çekilmektedir. Eşzamansızlık, bir iletişim sisteminde kontrolün kaynaktan alıcıya doğru kaymasının boyutlarından biridir. Kişi, mesajı kendisi için en uygun zamanda almayı belirleyebilir. Bu özellik, bir ölçüde iletişim ortamı olarak gazetenin, radyo ve televizyona karşı üstünlüğüne benzemektedir.

Bununla birlikte, bilgisayar ve telekomünikasyonun birleşmesiyle ortaya çıkan yeni iletişim biçimleri için değişik kavramlarda kullanılmaktadır.

Yeni iletişim teknolojileri, hem kullanıcılar arasındaki hem  de kullanıcılar ile enformasyon orasındaki karşılıklı etkileşimi, içlerinde bulunan mikroişlemcilerle sağlayan ve geliştiren iletişim araçlarıdır. İnsanların veya elektronik işlemcilerin doğrudan ya da teknolojik araçlar yardımıyla algılayabildiği her türlü imlem enformasyonudur (Geray,1994:9).

İletişim alanındaki gelişmeler, bir yandan eğitim ile kendiliğinden kültürleşme arasındaki daha önceleri oldukça net olan sınır çizgisini belirsizleştirmekte, diğer yandan bireylerin düşünsel beceri ve davranışlarla donatılmış olmasını gerektirdiğinden eğitim sistemlerine olan talebi değiştirmekte ve artırmakta, öte yandan da eğitim sistemlerine yeni olanaklar sunmaktadır.

Enformasyon toplumuna affedilen ve eğitim sistemleri için de önem taşıyan niteliklerden biri fiziki ve kültürel çevredeki değişim hızının daha önceki hiçbir dönemde görülmemiş ölçüde artmış ve daha da artmakta olmasıdır. Eğer enformasyon toplumunu daha önceki toplumsal örgütlenme biçimlerinden ayıran bütün özellikleri tek bir cümleyle özetlememiz gerekseydi, "her alanda değişim hızının katlanarak artması" şeklinde ifadelendirebilirdik

Kısaca, "bireyin davranışlarında kendi yaşantısı yoluyla ve kasıtlı olarak istendik değişme meydana getirme süreci" ( Ertürk, 1979:12) olarak tanımlanan eğitim, enformasyon toplumunun her gün biraz daha hızlanan değişim sürecinden en çok etkilenecek toplumsal kurumların başında gelmektedir.

Eğitim alanında özellikle yeni iletişim teknolojilerinin getirdiği avantajların yaşama aktarılması, bireylerin gerek sosyalleşme, gerekse kültürel bilinç düzeylerinin artmasında hız kazandırıcı bir katalizör olacaktır. Tamhsel gelişim sürecinde posta hizmetleri (mektupla öğretim), telefon, radyo, televizyon, video gibi iletişim araçlarının eğitim amaçlı kullanılmasının yansıra günümüzde etkileşimli video, telekonferans, viewdata gibi uygulamaların eğitim sektörünün önüne açtığı ufuklar da yalanlanamaz bir gerçek olarak karşımıza çıkmaktadır. Tüm bunlara ek olarak özellikle son yıllarda büyük ses getiren internet yaymalığının eğitim ortamlarına önemli yansımalarının olduğu da bir diğer gerçektir. Özellikle bu konuda dünyada sayılan her geçen gün artan "İnternet Üniversiteleri " ile karşılaşmaktayız. Uzaktan öğretim konusunda her an güncelliğini koruyan yeni arayışları beraberinde getiren İnternet Üniversitelerinin hedeflenen amaca ulaşıp ulaşamayacağını zaman gösterecektir.

Eğitimde iletişim teknolojilerinin kullanımı, özellikle uzaktan eğitim konusunda yapılan araştırmalar nedeniyle uzun süredir gündemdedir. Değişik iletişim ortamlarının eğitsel performansları, çeşitli çalışmalarla değerlendirilmiştir. Ancak en iyi medya konfigürasyonunun seçimi konusunda bugüne kadar üretilmiş olan yargılar pratikte yarar sağlanmaktadır, Çünkü bu süreçte bilimsel olarak ölçülemeyen veya göz ardı edilen çok sayıda tamamlayıcı faktörün de hesaba katılması gerekmektedir (Bates,1988). Gerçekten de dünyadaki uygulamalarda kullanılan kompozisyonlar büyük farklılıklar gösterebilmektedir.

Teknoloji alanındaki yeni gelişmeler, bütün iletişim teknolojilerin ve bu alanda bilgisayar teknolojisini doğrudan etkilemektedir. Bu anlamda, Türkiye'de 1980'li yıllardan 2000'lere kadar geçen süre içerisinde evde ve ofiste bilgisayar kullanımının adeta bir sıçrama yaptığından söz edilebilir.

Anlaşılacağı üzere, bilgisayar teknolojisindeki yeni gelişmelerin açtığı ufuklar, her türlü yeniliğe ve teknolojik gelişime aç olan eğitim sürecinde de köklü değişimleri gerçekleştirebilecek niteliktedir. Başka bir deyişle yeni teknolojiler, eğitim sistemlerinin kronikleşmiş sorunları için çok uygun çözüm olanakları üretmektedirler. İşte bu noktada internet yayıncılığı ve üniversiteleri ise sözü edilen önemli gelişmelerden eğitim alanına yansımalarını gözlemlenmektedir.

Yirmi birinci yüzyılın eşiğinde, gerek gelişmiş gerekse gelişmekte olan ülkelerde, bütün toplumları aynı derecede ilgilendiren köklü bir dönüşüm ve değişim sürecine girildiği herkes tarafından kabul edilen bir gerçeklik olarak karşımıza çıkmaktadır, Gerçekten de, siyasetçiler, bilim adamları ve sanatçılar başta olmak üzere, her meslek ve kesimden kişiler ile üniversite ve araştırma: kuruluşları, diğer toplumsal kurum ve kuruluşlar bu değişim sürecini kendi açılarından anlamlı duruma getirmeye, böylece onu denetlenebilir, yönlendirebilir bir sürece dönüştürmeye gayret etmektedirler.

Özellikle gelişmiş ülkelerde yapılan enformasyon ekonomisi çalışmalarıyla birlikte bir grup toplumbilimci, yeni bir toplum modelinin ortaya çıktığını ileri süren çeşitli tanımlamalar yapmıştır.

Kısacası, enformasyon toplumu düşüncesi içinde yer alan bilim adamlarının büyük çoğunluğu, Global Enformasyon Toplumu deyimini kullanmış veya bu deyimi kullanmış olmasalar bile enformasyon toplumunun varsayılan etkilerini, gelişmekte olan ülkelere doğru uzatmış oldular.

Böylelikle, hiç kuşkusuz, global enformasyon toplumunun, iletişim ve bilgisayar teknolojilerinin bir araya gelmesi üzerine kurulu olan enformasyon teknolojilerinin özelliklerini taşıdığı kaçınılmaz bir gerçeklik olarak karşımıza çıkmaktadır.

Bu anlamda, yirmi birinci yüzyıl için şimdiden "enformasyon çağı" tanımının yapılmasındaki en önemli etken; " bilginin ve eğitimin" özellikle gelişmiş Batı ülkelerinin kişi başına düşen ulusal gelirlerinin yüzde 50’den fazlasının kaynağını oluşturması ve yine toplam iş gücünün yanı sıra iyi bir eğitim sürecinden geçmiş ve enformasyon ile ilgili işlerde çalışıyor olmasıdır.Dolayısıyla, enformasyon toplumu ile eğitim arasında kurulacak bir ilişki, bu yazıda ele alınan konunun önemini vurgulamaktadır. Bilindiği gibi özellikle enformasyon toplumu tartışmaları, beraberinde var olan klasik eğitim anlayışlarının sorgulanması ve alternatif eğitim sistemlerinin önerilmesi ihtiyacını doğurmaktadır. Bu alanda Anadolu Üniversitesinin 1980rli yıllarda altına imza attığı ve bir uzaktan eğitim modeli olarak önerdiği" Açık Öğretim Fakültesi" (AÖF) deneyi bugün için kuramsallaşmasını tamamlamış durumdadır. Bu süreçte karşılaşılan bazı sıkıntı ve engellere karşın; bu modelin eğitimde olanak eşitliği sağlama hedefi ve toplumda genel kültür ve bilinç düzeyini yükseltme çabası takdirle karşılanması ve desteklenmesi gereken bir girişim olarak görülmektedir. Ne var ki, dünyadaki gelişmeler göz önüne alındığında, eğitim alanındaki yeni düşüncelerin ve girişimlerin hayata geçirilmesi çabalarının yakından izlenmesi ülkemiz eğitim sistemi açısından da ayrı bir önem taşımaktadır.Özellikle enformasyon toplumunun alt yapısını teşkil eden yeni iletişim teknolojilerinin yaygınlaşmasıyla ortaya çıkan "İnternet Üniversiteleri" ya da "Sanal Derslikler" kavramının klasik eğitim anlayışında önemli dönüşümlere yol açacağının işaretleri, son 10 yıldır dünya üzerindeki örneklerinde görülmektedir, Bunun yanında Ulusal İnternet Ağı alt yapısının tamamlanmasının ve internet kullanımının yaygınlaşmasının ülkemizde de söz konusu oluşumları hızlandıracağı görülmektedir.

Bununla beraber, günümüzde bu sistemin yaygınlaştırılmasında karşılaşılacak önemli engellerden birini, önerilen sistemi uygun donanım ve yazılım programlarını taşıyan bilgisayar sayısının toplumdaki bireyler tarafından günümüz ekonomik koşullan altında uygun fiyatlarla sağlanamaması sonucunda oluşturmaktadır. Başka bir deyişle gerek bilgisayar donanımlarının gerekse internet ağından  yararlanım servis ücretlerin ucuzlamasının ya da eğitim sistemine ilgi duyanların ekonomik olarak yararlanabilmelerinin önü açılmak durumundadır.

Böylelikle, şu an için gelişmekte olan ülkeler açısından ulaşılması zor bir hedefmiş gibi görünen internet üniversiteleri modelinin yaşama aktarılmasında toplumsal, ekonomik ve sosyal engeller akılcı bir planlamayla ortadan kaldırıldığında Türkiye'deki eğitim sistemine ilişkin nitelik azalmasının önüne geçilebilecek.

Bu bağlamda yazarlara, bu makalede amaçlarına yönelik olarak sırasıyla "Enformasyon Toplumu" kavramına ve eğitim ile olan ilişkisine değinecekler; sonrasında ise yeni iletişim teknolojilerinin eğitim sürecindeki önemine ve uzaktan bir eğitim modeli olarak başarı kazanmış öncelikle maddi üretim gücünü artırmaya yöneliktir. Geleceğin enformasyon toplumu ise yepyeni bir çerçevede inşa edilecektir.Bu çerçeve ise, bilgisayar iletişim teknolojisi tarafından çizilmektedir.

Enformasyon toplumunun nasıl bir gelişim çizgisi izleyeceğini, sanayi toplumunun gelişim çizgisine bakarak öngörebiliriz. Bir toplumun geçmişteki gelişim modeli gelecekteki toplum yapısının kestirilmesinde tarihi analojik bir model olarak kullanılabilir. Bu tarihi analojiyi kullanarak enformasyon toplumunun olası bileşenlerini bir araya getirmek ve bu yolla enformasyon toplumunu gerçeğe en yakın bir biçimde modellemek mümkündür.

Tablo 2: Uzaktan Eğitim Teknolojileri

Kaynak: Halil Dündar ve Darwin Hengel (1996). Postsecondary Distance Education in the United States: An Overview of Approaches arıd Issues. Türkiye 1. Uluslar arası Uzaktan Eğitim Sempozyumu (12-15 Kasım 1996), Bildiriler Kitabı. s. 188.

İletişim Teknolojilerinin Sınıflandırılması

Tablo 3'e baktığımızda ise Karen L. Murph'nin bu teknolojileri tek yönlü ve çift yönlü olmak üzere ikiye ayırdığını görmekteyiz.

 Tablo 3: Uzaktan Eğitim Teknolojilerinin Sınıflandırılması