YANARDAĞ ve KAYA OLUŞUMLARI

Dünyanın iç kesimlerindeki erimiş kayaçların yüzeye çıktığı yere yanardağ ya da volkan denir. Bu tür yerler, her zaman olmasa da genellikle dağ şeklindedir. Henüz yüzeye ulaşmamış erimiş kayaçlara magma, dışarı akanlara ise lav denir. Magma yükselirken açtığı bir bacadan ya da yer kabuğu parçalarının arasındaki yarıklardan dışarı çıkar. Lavların sıcaklığı 1.200 °C dolayındadır. Yanardağlarda, özellikle de ilk oluşum evrelerinde sık sık lav patlamaları olur. Patlama sonucunda lavlar parçalar halinde çevreye yayılır. Bu parçalar ince toz ya da küllerden, “yanardağ bombası” denen büyük bloklara kadar değişen çeşitli biçim ve büyüklüklerde olabilir. Bir çok patlamaya, lavın yüzeye çıkmadan önce deniz suyu ya da bir yer altı suyuyla temas etmesi neden olur. Lavın içinde çözünmüş halde bulunan kızgın buharların ve karbon dioksit gazının neden olduğu öteki patlamalar ise son derece tehlikelidir.

Lavların bileşimine bağlı olarak, bazı yanardağlar öbürlerine oranla çok daha patlamalı bir biçimde püskürür. Cava’daki Botak, Bromo ve Semeru en şiddetli patlayan yanardağlardır. İtalya’da Napoli Körfezi’nde yer alan Vezüv Yanardağı püskürürken pek şiddetli patlamaz. Büyük Okyanus’taki, Kilauea Dağı gibi havai yanardağları en zayıf patlayan türlerdir. Yanardağların en patlayıcı olanlarında yamaçların çok daha dik olduğu görülmektedir.

KAYALAR (KAYAÇLAR)

Yerkabuğunu oluşturan katı madde kütlelerine kaya (kayaç) denir. Kayaçlar minerallerden oluşur; mineraller, belirli bir kristal yapıya sahip, doğal kimyasal bileşiklerdir.

Kayaçlar oluşum özelliklerine göre üç ana gruba ayrılır. Bunlar tortul kayaçlar, korkayaçlar ve başkalaşım kayaçlarıdır.

Bizim burada öğreneceğimiz kayaç türü korkayaçlar yani volkanik kayaçlardır:

KORKAYAÇLAR (VOLKANİK KAYALAR)

Volkanik kayaç olarak ta adlandırılan bütün korkayaçlar bir zamanlar erimiş durumdaydı. Bugünkü görünümleri, magma denen bu erimiş kayaçların nerede ve nasıl soğuduğuna bağlıdır. Magma bir yanardağ patlaması sırasında yeryüzüne çıkmış ve kısa sürede soğumuşsa, kristal oluşumu için ya çok az zamanı olmuştur ya da hiç olmamıştır; bunun sonucunda ortaya çıkan kayaç ya cama benzer (camsı) bir görünümdedir ya da çok ince tanelidir. Eğer magma bir yer altı oyuğunda yavaş yavaş soğursa, kristaller gelişme için gerekli zamanı bulur ve kayaç, kristalli bir yapı kazanır. Kimyasal bileşimi farklı, pek çok değişik magma türü vardır, ama en yaygın olanları bazalt ve granittir. Bazaltlı magmanın silisyum oranı düşüktür. Eğer bazaltlı magma hızla soğursa, bazalt denilen siyah renkli yoğun kayaç oluşur. Granitli magma silis bakımından zengindir; hızla soğursa, cama benzer görünümdeki doğal cam olarak da  adlandırılan obsidiyen ya da ince taneli riyolit oluşur; eğer yavaş soğursa ortaya çıkacak kristal yapı granittir.